حسام عشقی صنعتی

Hesam Eshghi Sanati

معماری‌ و شهرسازی‌ ایران؛ حضور برجسته ی ارزشهـای‌ معنــوی‌‌ در حیــات‌ اجتماعی*‌

"شهــر دوران‌ اسلامی‌، قبل‌ از هــر چیــز یک‌ قلعه ی‌ ایمان‌ است‌ و از نظر سیــاسی‌ و قــانــون‌، تــابع‌ مقــــرراتی‌ است‌ که‌ نــاشی‌ از شریعت‌ هستند و از این‌ رو نقش‌ مذهبی‌ شهر بر اهداف‌ نظامی‌ ـ اقتصـادی‌ حکـومت‌هـای‌ مستقـــر در آن‌ شهـــر اولــویت‌ دارد."(1)

"گـذشته‌ از تمام‌ گـوناگـونی‌هـای‌ مکـان‌ و اقلیم‌ و آب‌ و هـوا، شهــــر در اسلام‌ غــــرق‌ در ایمـــانی‌ واحــد است‌ و در حـــالی‌ که‌ معیـارهـا و قـوانیـن‌ زنــدگی‌ بـــر آن‌ حـاکم‌انــد، شکـل‌ مشخصی‌ از معماری‌ را ارائه‌ می‌دهد."(2)

بــرای‌ یافتن‌ سرچشمه‌ ی هنــر اسلامی‌، بـایـد به‌ بـاطن‌ دیـن‌ اسلام‌ کــه‌ در طریقــت‌ مستقـــــر بـــوده‌ و حقیقــت‌ آن‌ را روشن‌ ساختــه‌ است‌، رجـوع‌ کــرد. ایـن‌ وجه‌ درونی‌ به‌ نحـو انفکـاک‌نـاپـذیــری‌ بـا معنویت‌ اسلامی‌ پیوند دارد.(3)

"هنــر اسلامی‌ به‌ مـدد علم‌ باطنی‌ و به‌ واسطه ی بــرخـورداری‌ از بـــرکت‌ محمــدی‌، حقـایـق‌ اشیـا را که‌ در (خـــزایـن‌ غیب‌) قـــرار دارد، در ساحـت‌ هستـی‌ جسمـــانـی‌ متجـلـی‌ مـی‌سازد. اگــــر بـه‌ سر در بنــایی‌ چــون‌ مسجــد شاه‌ [مسجــد امــام‌] در اصفهــان‌ بــا آن‌
نقوش‌ هندسی‌ و اسلیمی‌ شگفت‌انگیزش‌ بنگریم‌؛ در حالی‌ که‌ تجلی‌ جهــان‌ معقــول‌ را در دنیــای‌ اشکـــال‌ محسوس‌ پیش‌ رو داریم‌، به‌ ایـــن‌ حقیقت‌ گــواهـی‌ مـی‌دهیم‌. اگــــر به‌ نــواهـــای‌ مــوسیقی‌ سنتی‌ ایـــرانی‌ یــا عـــربی‌ گــوش‌ بسپــاریم‌، آن‌ نــدای‌ ازلی‌ که‌ روح‌ را پیش‌ از دوران‌ کــوتــاه‌ اقــامتش‌ در ایــن‌ جهـــان‌ فـانی‌ به‌ وجـد می‌آورد می‌شنـویم‌. خصلت‌ فکـــری‌ انکـارنـاپــذیـــر هنــــر اسلامی‌، محصــول‌ نــوعی‌ راسیــونــالیسم‌ نیست‌، بلکه‌ ثمــــره‌ ی شهــود عقلی‌ نمــونه‌هـای‌ مثــالی‌ در ایــن‌ جهــان‌ خــاکی‌ است‌."(4)
"کیفیات‌ بصــری‌ و حجمی‌ شهــرهای‌ قـدیمی‌ ایــران‌ تحت‌ تاثیــر جــریانات‌ اعتقادی‌ فــرهنگی‌ و با در نظر گــرفتن‌ ابـداعـات‌ هنــری‌ و خلاق‌ هنرمندان‌ و همگی‌ به‌ منظور محور قرار دادن‌ ارزش‌های‌ معنوی‌ برای‌ انسان‌ به‌ وجود آمده‌اند."(5)

با فـاصله‌ گــرفتـن‌ از حکـومت‌هـای‌ امـوی‌ و عبـاسی‌ که‌ حــرص‌ و آز و جاه‌ طلبی‌ دنیوی‌ چون‌ حجابی‌ ارزش‌های‌ معنوی‌ و اخـلاقی‌ اسلام‌ را کمــرنگ‌ کــرده‌ بـود و بـا شکـل‌گیــری‌ اولیـن‌
دولت‌ ایرانی‌ در قرن‌ چهارم‌ هجری‌ (آل‌ بویه‌) احیای‌ ارزش‌های‌ معنوی‌ و اخلاقی‌ چون‌ آزادی‌ مذهب‌، آزادی‌ اندیشه‌ و رجوع‌ به‌ مفاهیم‌ بــرادری‌ و بــرابــری‌ مـوجب‌ تحـولی‌ عظیم‌ در شهرسازی‌ ایران‌ می‌شود.

"در ایـن‌ عصــر است‌ که‌ شهــرهـای‌ بــزرگی‌ چـون‌ سیــراف‌، ری‌، اصفهان‌، نیشابـور، طوس‌، جــرجـان‌، شیــراز (فنـاگــرد خسرو) و ...نـام‌ خـود را در تـاریخ‌ ثبت‌ می‌کننـد و از دیـدگـاه‌ زنـدگی‌ شهـــری‌ بـا بغـداد و دیگــر شهــرهـای‌ بـــزرگ‌ بیـن‌النهـــریـن‌ به‌ رقـابت‌ می‌پـــردازنــد... نکته‌ مهم‌ در ایــن‌ دوران‌ ایــن‌ است‌ که‌ مجمــوعه‌ محـلات‌ شهــری‌ بـدون‌ هیچ‌ بــرتـــری‌ قـومی‌، مـذهبی‌، نـــژادی‌ و ... بــر اطراف‌ مجموعه‌ مــرکــزی‌ و بازار گستــرده‌ می‌شونـد. امــری‌ که‌ به‌ عنــوان‌ یـک‌ استثنـــا چـه‌ در دوران‌ قبـــل‌ و چـه‌ در دوران‌ بعد مطرح‌ می‌گردد.(6)
"گــرچه‌ نبــرد دایمی‌ بـــر سر قـدرت‌ و حکـومت‌ در دوران‌هـای‌ بعدی‌، منـازعـاتی‌ را در طبقـات‌ و اقشار گــونـاگــون‌ اجتمــاعی‌ به‌ وجود می‌آورد، لیکن‌ اصل‌ ارزش‌های‌ معنوی‌ اسلامی‌ همــواره‌، چــون‌ لایه‌ای‌ بنیـادیـن‌ علی‌رغم‌ فـــراز و نشیب‌هــای‌ متعدد باقی‌ می‌مانـد و تـا قــرن‌هـا در هــر زمـان‌ که‌ مجـال‌ بــروز می‌یابد، پیــروزمندانه‌ بــر روابط اجتماعی‌ و از آن‌ ره‌ کالبد شهــر تسری‌ و تسلط مـی‌یـــابــد. تصــوری‌ که‌ از معمـــاری‌ و شهــــرسازی‌ عصــر حاضــر وجـود دارد علیــرغم‌ فاصله‌ بسیـار آن‌ بـا شهــر سنتی‌ اسلامی‌ هم‌ از نظر فــــرم‌ و هم‌ از نظر محتــوی‌ و عملکــــرد ایـــن‌ است‌ که‌ ارزشهــای‌ معنــوی‌ و اخـــلاقی‌ کمـــاکـــان‌ خصلت‌ لازمـــانی‌ و لامکـانی‌ خــود را دارنــد و علی‌رغم‌ دگـــردیسی‌ اسف‌بــار سایـــر اصـول‌ و مفـاهیم‌، هنـوز هم‌ می‌تـواننـد چـون‌ ققنــوس‌ از خـاکستـــر خــویش‌ سر بـــر آورنــد و البته‌ احیــای‌ ایــن‌ ارزش‌هــا شرط قطعی‌ نیل‌ به‌ شهرسازی‌ اسلامی‌ است‌.شهر دینی‌ بدون‌ عالم‌ دینی‌ و بــدون‌ مـــردمی‌ که‌ به‌ آن‌ عـالم‌ تعلـق‌ داشته‌ بـاشنــد معنی‌ و مورد ندارد."(7)

در خاتمه ذکر این نکته ضروریست که؛ در تعییـن‌ اینکه‌ در عــرصه‌ ی ایـن‌ هنـــر قـدسی‌، چه‌ چیـــزی‌ قـابلیت‌ تداوم‌ دارد، بدون‌ شک‌ سخن‌ از تکرار نقوش‌ هندسی‌ و اسلیمی‌ سر در مسجـد امـام‌ در بنـاهـای‌ جـدیـد به‌ نیت‌ تــداوم‌ پیـام‌ عمیـق‌ و تکـان‌ دهنـده‌اش‌، کـاری‌ عبث‌ خـواهــد بــود. از ایـن‌ دیدگاه‌، نقوش‌، طرح‌ها و فضاهای‌ اسلامی‌ واجد معنایی‌ ورای‌ معنای‌ ظاهــری‌ خـود هستنـد. معنایی‌ که‌ از روح‌ سازنـده‌ و هنــرمنـد آن‌ نشات‌ گــرفته‌ است‌. هنـــرمنـدی‌ که‌ دست‌ بـــر مـاده‌ و چشم‌ بــــر ملکــوت‌ داشته‌ است‌. تــداوم‌ آن‌ هنــــر بی‌وجــود ایــن‌ هنرمند، به‌ معنای‌ تهی‌ کردن‌ آن‌ از ارزش‌های‌ ذاتی‌اش‌ خواهد بود.

 

منابع:

1 ـ سید محسن‌ حبیبی‌، از شار تا شهـر، تهـران‌، دانشگاه‌ تهـران‌، موسسه‌ انتشارات‌ و چاپ‌، ١٣٧۵، ص‌ 40.

2 ـ نجم‌الدین‌ بمات‌، شهر اسلامی‌، ترجمه‌ محمدحسین‌ حلیمی‌ و منیـــژه‌ اسلامبـولچی‌، سازمـان‌ چـاپ‌ و انتشارات‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، زمستان‌ ١٣۶٩، ص‌87.
3ـ سید حسن‌ نصر، هنر و معنویت‌ اسلامی‌، ترجمه‌ رحیم‌ قـاسمیـان‌، دفتــر مطالعات‌ دینی‌ هنــر، تهــران‌، ١٣٧۵، ص‌ 12.
4ـ نجم‌الدین‌ بمات‌، همان‌، ص‌ 15.
5ـ محمدمنصور فلامکی‌، "معماری‌ بومی‌، فضایی‌ ناشنـاخته‌" ، مجمـوعه‌ مقـالات‌ معمـاری‌ بـومی‌، تهــران‌، مـوسسه‌ علمی‌ و فرهنگی‌ فضا، ١٣۶۵، ص‌ 17.
6ـ سیدمحسن‌ حبیبی‌، همان‌، ص‌ 71.
7ـ رضـا داوری‌ اردکــانی‌، "مــلاحظاتی‌ در بــاب‌ طرح‌ مــدینه‌ اسلامی‌"، فصلنــامه‌ آبـــادی‌، سال‌ ششم‌، شمـــاره‌ ٢٢، پـــاییــــز١٣٧۵، ص‌ ۵.

*نوشتار زیر در هشتمین شماره ی نشریه ی الکترونیک گیلانیان مربوط به آبان ماه ١٣٨٧ منتشر شده است.

  
نویسنده : Hesam Eshghi Sanati - حسام عشقی صنعتی ; ساعت ۳:٥٧ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٥ آذر ۱۳۸٧
تگ ها :